Máster en Desenvolvemento Económico e Innovación
Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/10347/11561
Browse
Recent Submissions
Now showing 1 - 7 of 7
Item type: Item , Motores y barreras al desarrollo del mercado del hidrógeno verde: análisis de situación para Galicia(2024-07) Pinotti, Giannina; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Economía Aplicada; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Física de Partículas; Vence Deza, Xavier; Varela Cabo, Luis MiguelEl problema del calentamiento global ha sido identificado como uno de los mayores problemas del planeta, que a raíz del nivel de actividad humana actual y sus emisiones de gases de efecto invernadero (GEI) asociadas, se encamina a un futuro de crecientes desastres naturales, pérdida de biodiversidad, y graves impactos socioeconómicos. En los últimos años el hidrógeno verde se ha puesto en agenda por parte de los países más influyentes a nivel mundial como alternativa para los sectores donde las emisiones de GEI son difíciles de abatir, y también como una nueva actividad económica con potencial de promover el desarrollo en países menos industrializados. Para construir un análisis crítico sobre esta alternativa, en este trabajo se realizó una revisión de literatura y documentos institucionales actualizados de organizaciones de referencia, especialmente en energía, para estudiar la senda seguida hasta el momento en el mercado mundial del hidrógeno verde, abarcando sus tecnologías de producción, usos previstos, intercambios comerciales, implicancias ambientales, fuentes de financiamiento y estrategias nacionales y regionales desplegadas. Como corolario de dicho análisis se sintetizaron los principales motores que impulsan su desarrollo y barreras que lo limitan en base a la estructura de un análisis PESTEL. Asimismo, como caso de estudio más específico se recopiló información de diversas fuentes públicas para evaluar las perspectivas de desarrollo de la cadena de valor del hidrógeno verde en Galicia. Este análisis incluyó la búsqueda y sistematización de información sobre los principales proyectos de esta Comunidad Autónoma y el análisis de sus principales características. Finalmente se extendió el formato de análisis PESTEL de motores y barreas también al caso particular del hidrógeno en Galicia. En cuanto a la situación actual, el hidrógeno verde es una alternativa incipiente, que representa menos del 1 % del consumo mundial de hidrógeno cercano a los 95 Mt, pero los distintos estudios proyectan un crecimiento en su demanda que, pese a la incertidumbre de rondaría las 40 Mt para 2030 y valores de entre 200 y 600 Mt a 2050. Si bien existen varias tecnologías con diferentes grados de madurez, se apunta a que la alternativa mayoritaria para el volumen de hidrógeno verde que se consumiría a futuro es la electrólisis del agua, abastecida con energías renovables. Existen 4 tecnologías de electrólisis de las que la alcalina y de membrana de intercambio de protones (PEM) tienen mayor grado de madurez tecnológica y ya están disponibles y funcionando a escala comercial. No obstante, se proyectan mejoras tecnológicas significativas en todas las tecnologías a raíz del incremento de su escala de producción y del tamaño de instalaciones, que apuntan a la optimización de parámetros operativos como su eficiencia y vida útil, y una reducción muy significativa de su contribución al CAPEX de los proyectos. Las mejoras tecnológicas y las economías de escala son, además del costo de la energía renovable y los costos de capital, los principales factores de los que dependerá la adopción del hidrógeno verde en las múltiples aplicaciones que se proyectan. Éstas incluyen tanto los usos industriales actuales en refino, industria química y fertilizantes, como los nuevos usos para el hidrógeno verde y sus combustibles derivados entre los que se encuentran el transporte, la fabricación de hierro y acero, las aplicaciones de alta temperatura y el almacenamiento energético. Esto en tanto en las condiciones actuales el hidrógeno verde se produce a precios muy superiores a los del hidrógeno producido actualmente en base a combustibles fósiles (tanto con o sin captura de carbono) y tampoco resulta competitivo con los combustibles ya instaurados para su uso en el resto de las aplicaciones. Aunque el desarrollo del hidrógeno verde lo impulsan políticas gubernamentales que definen objetivos de energía limpia y estrategias de descarbonización, y destinan fondos públicos con subsidios y créditos fiscales para atraer inversión privada a los primeros proyectos del sector, la brecha de inversiones es muy importante, y solo un 4 % de los proyectos planificados han decidido su decisión final de inversión. Esta brecha se acentúa aún más en los países en desarrollo que disponen de menor cantidad de capital público, a la vez que tienen otras prioridades que atender, y dependen de la presencia de banca multilateral y cooperación bilateral con países desarrollados para atraer inversiones. Una de las principales barreras que limita el avance de los proyectos es la incertidumbre en la demanda, alentada por la falta de competitividad del hidrógeno y la competencia de otras alternativas tecnológicas, además de los riesgos asociadas a tecnologías que aún se encuentran en desarrollo, pudiendo ofrecer una cierta ventaja a aquellos proyectos que postpongan su decisión de inversión. A esto se suma que una parte importante de la producción de hidrógeno y derivados proyectada tiene como destino previsto la exportación, y de momento no se cuenta con la infraestructura habilitante para ello. En este campo además se requiere sortear importantes desafíos tecnológicos en cuanto a la eficiencia energética y costos de almacenamiento y transporte. Este conjunto de incertidumbrestambién contribuye a dificultar el acceso a financiación para los proyectos de hidrógeno, a pesar de que los principales promotores a nivel mundial son grandes empresas del sector energético con capacidad financiera abundante. Desde una mirada global en cuanto a la sostenibilidad, igual de importante que el factor económico es contemplar las posibles consecuencias ambientales y sociales que conlleva el desarrollo a gran escala de este nuevo sector productivo. En la esfera ambiental, si bien se espera contribuya en forma significativa a reducir las emisiones de GEI, la construcción de infraestructura para las energías renovables y la logística asociada al hidrógeno, al igual que las tecnologías de producción y usos finales conlleva impactos ambientales asociados. La huella de este tipo de instalaciones es significativa en cuanto a su impacto en los ecosistemas y al consumo de materiales, especialmente minerales críticos. También el consumo de agua de la electrólisis es un factor de impacto significativo, especialmente en regiones con déficit hídrico y que debiera estar alentando en mayor medida proyectos que se abastezcan de agua de mar o aguas residuales. En lo que hace al impacto sobre la sociedad, el desarrollo económico podría traer beneficios como la generación de empleo calificado y la mejora del nivel socioeconómico, especialmente en regiones menos desarrolladas. Sin embargo, también se espera afecte indicadores sociales vinculados a las condiciones laborales en países de la cadena de valor con regulaciones débiles en este campo. Por otra parte, las extensas áreas ocupadas por las instalaciones de renovables en tierra y mar, al igual que los consumos de agua para la producción podrían interferir con las actividades tradicionales afectando a las comunidades locales sin que necesariamente se beneficien de esta nueva actividad. En esa misma línea es importante destacar que tal cual está planteado el mercado actual, muchos países mantendrán una dependencia tecnológica del exterior, y es probable que en caso de establecerse un mercado global, los márgenes de beneficio en la producción no sean significativos y la mayor ventaja económica se concentre en los fabricantes de tecnología y la industria de transformación que se abastezca del hidrógeno, por lo que las estrategias de los países productores debieran apuntar a atraer actividad industrial a su territorio. En el caso particular de Galicia, se encuentra en el contexto de la UE y de España, ambos con estrategias ambiciosas de producción de hidrógeno y la propia Comunidad Autónoma (CA) planteó un objetivo de producción de hidrógeno de 105 mil toneladas, cercano al 25% de los objetivos nacionales. La CA tiene un importante potencial de renovables y más ya de un 75% de su generación eléctrica proviene de estas fuentes. Al momento si bien la información no está sistematizada se relevaron un total de 28 proyectos que incluyen: grandes iniciativas de I+D, proyectos de producción de mediana y gran escala de hidrógeno y combustibles derivados, producción y abastecimiento insitu para aplicaciones de transporte especialmente entorno a puertos e inyección a red de gas natural. Actualmente, no hay producción de hidrógeno verde en operación y varios proyectos están en etapas iniciales, por lo que, pese a sus perspectivas de iniciar actividad entre 2026 y 2027, es probable que haya retrasos. Igualmente, de concretarse los anuncios más realizables se proyecta que para finales de la década la producción anual podría superar las 50.000 toneladas de hidrógeno verde y 400.000 toneladas de combustibles derivados, acercándose al objetivo planteado por la Xunta para 2030. La inversión estimada para estos proyectos en sus fases iniciales es cercana a los 2.000 millones de euros, para lo que varios cuentan con fondos de origen europeo, aunque en algunos casos esperan mayores apoyos para concretar la inversión. La mayoría de los proyectos se ubican en zonas urbanas e industriales, limitando su impacto en áreas rurales. La generación de empleo declarada es positiva, aunque modesta y con variaciones significativas entre los diferentes proyectos. Galicia presenta un conjunto de condiciones favorables para desarrollar su industria del hidrógeno entre las que se destacan los recursos energéticos e hídricos, las políticas de apoyo de la UE, España y la propia Xunta que además ha reconocido la relevancia de varias de las iniciativas propuestas al declararlas Proyectos Industriales Estratégicos o Iniciativas empresariales prioritarias. También la presencia con instalaciones en la comunidad de importantes empresas energéticas del país y la participación de la banca en proyectos de energías renovables sienta una importante base para desarrollar proyectos en la CA. Sin embargo, también enfrenta algunas barreras significativas, que complementan a las identificadas en forma general para el sector como la falta de competitividad y la incertidumbre sobre la demanda. La infraestructura actual es insuficiente para la producción, almacenamiento y distribución, limitando su adopción masiva. Aunque hay esfuerzos en I+D+I, los proyectos aún son de pequeña escala, por lo que la alta dependencia de tecnología importada para electrólisis y celdas combustibles persiste. Además, preocupaciones ambientales y sociales, especialmente por la instalación de parques eólicos, generan descontento social y pueden frenar proyectos. Superar estas barreras con un enfoque coordinado y sostenible permitirá a Galicia aprovechar su potencial energético y definir su posición en la cadena de valor del hidrógeno. En conclusión, a pesar de que el desarrollo del hidrógeno verde representa una oportunidad significativa para transformar la geopolítica energética y reducir la dependencia de combustibles fósiles, su implementación no está exenta de impactos económicos, ambientales y sociales. Aunque presenta una geografía de producción más distribuida, muchos países seguirán dependiendo de unos pocos para obtener los materiales y tecnología necesarios. Por ello, es crucial que cada país o región analice estratégicamente su posición en la cadena de valor del hidrógeno, buscando maximizar los beneficios económicos, preservar los ecosistemas y mejorar el bienestar social. Sin una planificación adecuada y la imposición de condiciones que prioricen el desarrollo de capacidades locales, los países en desarrollo podrían terminar exportando sus recursos naturales con escasos beneficios para sus propias economías.Item type: Item , Puntada sen fío na economía circular: exame das limitacións das fibras celulósicas e a bioeconomía no téxtil(2023-07) Durán Rubí, Elisa; Vence Deza, XavierO concepto de Economía Circular espertou un interese crecente polo seu potencial para transformar o modelo lineal de produción, consumo e residuos. Non obstante, a súa implementación adoita centrarse unicamente na expansión dos mercados "verdes", como a reciclaxe e a bioeconomía, para impulsar o crecemento económico. Este artigo defende a adopción dunha visión transformadora que englobe aspectos ambientais, sociais e institucionais para acadar un desenvolvemento sostible. O estudo examina especificamente o caso das fibras de celulosa na industria téxtil para exemplificar as limitacións das estratexias actuais de Economía Circular. O sector da moda, co seu importante impacto económico, ambiental e social, ofrece unha oportunidade para adoptar novos materiais derivados de fontes biolóxicas renovables e rexenerativas. Estratexias como a bioeconomía e a Economía Circular foron impulsadas pola Unión Europea e cada vez son máis implantadas por empresas de moda sostible, en consonancia coa perspectiva imperante de crecemento "verde" e diversificación de materiais "sostibles". O estudo fai fincapé na necesidade de considerar a vida útil do produto e modificar os patróns de consumo e produción para conseguir un enfoque máis integral da Economía Circular. A análise abrangue a definición, clasificación e relación histórica das fibras de celulosa coa industria química. Avalíase o estado actual do sector da fibra de celulosa a nivel mundial, destacando a concentración da produción en China e identificando líderes en sustentabilidade como Lenzing. O estudo tamén aborda os desafíos relacionados coas materias primas, as implicacións institucionais, o impacto ambiental e os patróns de crecemento, así como o comportamento do mercado e a necesidade de modelos localizados e ciclos de vida longos dos produtos para lograr unha transformación sostible. O estudo conclúe que o potencial das fibras de celulosa reside nos seus avances tecnolóxicos, pero a súa expansión non implica necesariamente impactos ambientais significativos nin cambios sistémicos no sector téxtil. Subliña a importancia de adoptar un concepto transformador de Economía Circular e a necesidade da súa implantación e promoción por parte das institucións.Item type: Item , Análise das desigualdades de xénero no mercado laboral en España(2022-07) González Fuentes, Stella; Universidade de Santiago de Compostela. Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais; Sánchez Carreira, María del CarmenA economía feminista caracterízase por presentar unha visión máis realista do mundo social e económico e integra na súa análise unha visión sectorial de xénero. Na actualidade, a existencia de desigualdade e pobreza social e económica adquiriu unha maior relevancia social; nun contexto no que as persoas traballadoras adquiren cada ver un menor poder en termos de renda. Ademais, son as mulleres as maiores prexudicadas destas ineficiencias sociais, dado que obteñen as taxas de pobreza e risco de exclusión social máis altas. Así e todo, o mercado laboral xoga un papel determinante na consideración da pobreza e da desigualdade dado que as dinámicas que xorden no mercado de traballo contribúen a explicar as características da pobreza: un sistema laboral inequitativo implica maior desigualdade e pobreza. Neste sentido, o mercado laboral español preséntase ineficiente en termos de xénero: unhas taxas de actividade e ocupación das mulleres menores que as dos homes e un maior desemprego feminino son aspectos caracterizadores do mercado de traballo. Pola súa banda, a segregación laboral por razón de xénero implica unha división na consideración dos empregos “masculinos” e “femininos”, establecendo estes últimos como aqueles cunha menor responsabilidade e salarios máis baixos. Esta división implica unha redución constatada dos ingresos das mulleres, sendo o salario medio anual maior no caso dos homes que das mulleres. Ademais, os traballos de reprodución da forza social e dos coidados recaen de maneira sistemática sobre as mulleres, entendendo o traballo non monetizado como unha obriga na que as mulleres deben someterse en función da súa pertenza social a un colectivo socialmente construído por criterios de xénero. O obxectivo principal deste traballo é analizar as desigualdades por razón de xénero no mercado laboral español. Este obxectivo concrétase en varios obxectivos específicos: estudar a incidencia da segregación laboral na fenda salarial, así como examinar a repercusión da persistencia da menor carga de traballo no caso das mulleres. Este traballo segue a metodoloxía característica da economía aplicada, baseada tanto na revisión da literatura como na achega empírica. Neste sentido, para a recollida de datos utilízanse varias enquisas do Instituto Nacional de Estatística, así como os datos ofrecidos polo Ministerio de Igualdade. Para o caso español, nas últimas décadas aumentou a desigualdade na distribución dos ingresos, chegando a alcanzar unha situación na que os ingresos totais do 10% da poboación con ingresos máis elevados multiplica a 5,8 a renda do 10% da poboación con menor renda no ano 2020. Da análise de indicadores de desigualdade laboral (participación, representación e concentración) extráese a idea de que as mulleres se sitúan maiormente en traballos de servizos e coidados, sectores onde os salarios son máis baixos, como mostran os datos do ano 2019. A segregación pola súa banda, segue en aumento: o Índice de Duncan alcanza un valor do 35% no ano 2021, é dicir, o 35% das mulleres deberían cambiar de ocupación para obter unha igualdade na distribución dos empregos entre homes e mulleres e conseguir que o mercado laboral seguira unha tendencia igualitaria. Por último, o traballo non remunerado nos fogares foi interpretado tradicionalmente como unha obriga na que o suxeito debe someterse en función da súa pertenza social a un colectivo socialmente construído por criterios de xénero. Isto implica que a corresponsabilidade é unha das materias pendentes do mercado laboral español: as mulleres destinan de media 4 horas e 29 minutos aos coidados do fogar e da familia, mentres que os homes invisten de media 2 horas e 32 minutos.Item type: Item , Mitigación do cambio climático sen tecnoloxías de emisións negativas: propostas de descarbonización de industrias enerxeticamente intensivas en Galicia(2021) Gil Fernández, Juan José; Universidade de Santiago de Compostela. Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais; Doldán García, Xoán RamónO cambio climático é unha das maiores ameazas ambientais, sociais e económicas que enfronta a humanidade actualmente. Galicia e, en especial a industria galega, ten o seu papel na contribución ao este problema global. Non obstante, actualmente non existe ningún estudo que estableza de modo exhaustivo unhas directrices a longo prazo para descarboniza-la industria galega. Esta investigación pretende cubrir este vacío centrándose en 25 complexos industriais intensivos enerxeticamente (IIE), os cales emiten cerca do 90% dos gases de efecto invernadoiro de toda a industria manufactureira galega e producen materiais básicos fundamentais para o actual modelo económico e social, como aceiro, aluminio, cemento, celulosa, ladrillos, produtos petrolíferos... A investigación levouse a cabo nas seguintes fases. Primeiramente, realizouse un diagnóstico da estrutura produtiva e as emisións de CO2 destas industrias en base á seguinte información: materiais producidos, niveis de produción, consumo enerxético, procesos produtivos, emisións de CO2, intensidade enerxética e intensidade carbónica. En segundo lugar, levouse a cabo unha extensa revisión de literatura científica recente sobre alternativas tecno-económicas de descarbonización para estes sectores. En terceiro lugar, analizouse o informe do IPCC de 2018 para cuantifica-los niveis de redución de emisións requeridos e identificar aspectos cualitativos que condicionan o rango de tecnoloxías seleccionábeis. Finalmente, formulouse unha estratexia de descarbonización para estas industrias, composta por 13 estratexias sectoriais. Estas estratexias defínense en termos de obxectivos decenais de redución de emisións, transformacións produtivas necesarias nas IIE (cambios nos niveis de produción e nos procesos produtivos) e requerimentos materiais, enerxéticos e tecnolóxicos para implementar ditas transformacións. O horizonte temporal é o ano 2050. Este é o primeiro estudo que senta as bases e establece as directrices para a descarbonización das industrias intensivas enerxeticamente en Galicia, e faino cunha visión de longo prazo e en coherencia co obxectivo climático de 1.5ºC e traxectorias globais de desenvolvemento sostíbelItem type: Item , Aproximación á economía circular na Unión Europea. Estudo de caso de modelos de negocio circulares nos sectores dos plásticos e da electrónica(2020) Rodríguez Soto, Belén; Universidade de Santiago de Compostela. Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais; Vence Deza, XavierEste Traballo Fin de Máster aborda a temática da sustentabilidade e o cambio sistémico por medio da economía circular. O estudo da economía circular lévase a cabo a nivel europeo e, en particular, céntrase en dúas das áreas estratéxicas marcadas pola UniónEuropea neste eido, os plásticos e as materias primas críticas (electrónica). Perséguense dous obxectivos: o primeiro deles, a análise e a revisión crítica e introdutoria dos fundamentos e as estratexias ou políticas de economía circular no continente europeo, singularmente nos mencionados sectores dos plásticos e da electrónica; e o segundo deles, o estudo dos factores que impulsan ou obstaculizan os modelos de negocio circulares nos ámbitos sinalados. Os métodos empregados para acadar estas metas foron ainvestigación de escritorio da literatura máis relevante do campo de coñecemento e a análise sintética da información cualitativa elaborada polo proxecto de investigación europeo R2πItem type: Item , Sentimento de lugar e eucaliptos: unha aproximación interdisciplinar ao estado do monte en Galicia(2016) Martínez Cabrera, Helena; Universidade de Santiago de Compostela. Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais; Rodríguez Rodríguez, GonzaloGalicia non é un paraíso natural: é verde eucalipto. Ou piñeiro, como ben louba Pondal no himno galego. O IV Inventario Forestal Nacional, recollía que por primeira vez na historia, o 20% da superficie arborada de Galicia corresponde a poboacións de eucalipto, 2 puntos percentuais por enriba da seguinte especie máis común, a de piñeiro pinaster ou piñeiro do país. Os últimos datos dispoñibles falan de que un 51,2% da superficie arborada de Galicia corresponde na actualidade a plantacións forestais (Vallejo Bombín, 2011). O estado do monte en Galicia evoca cuestións sobre a causalidade. Por que o monte está así? A quen interesa? Por que a fuxida cara unha monotonía na paisaxe cando dende fóra vese Galicia como unha xoia natural? Por que a repoboación con especies de crecemento rápido, como o piñeiro e eucalipto está aceptada socialmente? Que fai falla para constituír un rural vivo? Dentro desa lóxica, este TFM-12 busca revelar como os cambios no monte galego, en especial o aumento das plantacións forestais para usos industriais nas derradeiras décadas poden ter influenciado na consideración do monte como significativo para a poboación. Identidade, construción dun rural vivo e interiorización dos cambios na paisaxe. Sobre estes tres eixos xira o traballo que a continuación presentamos. Lonxe de querer constituírse o mesmo como un alegato nostálxico do sistema agrario tradicional galego, trataremos de expoñer como a extensión do cultivo de especies forestais de crecemento rápido en Galicia pode estar poñendo en risco a sostibilidade futura e presente de todo o ecosistema, tanto no senso ambiental, económico como social. Farémolo dun xeito interdisciplinar. O noso obxecto de estudo será a aceptación xeralizada e en consecuencia a falta de comportamentos reactivos a grande escala en Galicia diante os cambios no estado do monte e o uso medrante do mesmo para a produción forestal con especies de crecemento rápido. En resumo, a aceptación da eucaliptización.Item type: Item , Economía circular e dinámica sectorial e territorial das actividades da reparación na Unión Europea e en Galiza(2019) López-Bermúdez, Francisco; Universidade de Santiago de Compostela. Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais; Vence Deza, XavierNeste traballo estudamos as implicacións socioeconómicas das actividades da reparación no ámbito da Unión Europea con atención especial á dimensión territorial das mesmas. O traballo consta dunha parte introdutoria; o desenvolvemento do corpo do traballo, onde facemos unha primeira parte de introdución teórica e unha segunda parte de análise empírica e a parte final do traballo, que inclúe as conclusións e as ampliacións. Os obxectivos do traballo son determinar as implicacións socioeconómicas e territoriais das actividades de reparación dende a perspectiva da economía circular. Tres son as preguntas que guían o traballo: Cal é o papel que se atribúe á reparación na literatura sobre economía circular e sustentabilidade? Cal é a situación das actividades de reparación en Europa, a evolución dos sectores e as súas características? Cal é a situación das actividades de reparación no ámbito territorial e rexional?