Filoloxía Galega

Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/10347/34356

Browse

Recent Submissions

Now showing 1 - 20 of 653
  • Item type: Item ,
    New Developments in Galician Linguistics: An Introduction
    (MDPI, 2025-03-24) Regueira Fernández, Xosé Luís; Fernández Rei, Elisa; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG); Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega
  • Item type: Item ,
    La incidencia de la variable social "sexo" en el léxico disponible de Galicia
    (Peter Lang, 2025) López Meirama, Belén; Álvarez de la Granja, María; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG); Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Ávila Muñoz, Antonio Manuel; Santos Díaz, Inmaculada Clotilde
  • Item type: Item ,
    The Galician MultiPic: a picture dataset that captures lexical variation
    (Frontiers Media, 2025-03-26) Álvarez de la Granja, María; Parafita Couto, María del Carmen; Sá-Leite, Ana Rita; Fraga Carou, Isabel; Duñabeitia, Jon Andoni; Pliatsikas, Christos; Comesaña, Montserrat; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG); Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto de Psicoloxía (IPsiUS); Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Psicoloxía Social, Básica e Metodoloxía
  • Item type: Item ,
    Large language models as first-pass filters for corpus annotation: semantic disambiguation of Galician pobo
    (De Gruyter, 2026-02-09) Míguez, Vítor; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG); Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega
    This paper demonstrates the use of LLMs as first-pass filters in corpus annotation, with a focus on semantic disambiguation – a task more challenging than form-based classification due to its context-dependence. Using as a case study the polysemous Galician noun pobo ‘people/village’, the study demonstrates the applicability of LLM-assisted annotation to low-resource languages. 300 examples were annotated by three human coders and four LLMs (Claude 4 Sonnet, Claude 4 Opus, Claude 4.5 Sonnet, and Claude 4.5 Opus) using a static, single-phase prompting approach. Since first-pass filters should capture as many actual occurrences of the target phenomenon as possible, priority was given to recall over precision. Accordingly, the paper argues for F 2 , a recall-focused metric, over commonly used alternatives like F 1 or MCC for validating LLM performance in filtering tasks. Claude 4.5 Opus with pretraining achieved the best performance against the human consensus ( F 2  = 0.944, recall = 100 %), resulting in substantial workload reduction with no information loss. The study demonstrates that LLMs can serve as effective first-pass filters for semantic annotation in corpus linguistics, extending their applicability to low-resource languages.
  • Item type: Item ,
    Los complementos con en del gallego: una alternancia transitivo/oblicuo
    (John Benjamins Publishing, 2025-11-25) Míguez, Vítor; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG); Universidade de Santiago de Compostela. Facultade de Filoloxía
    En gallego, un amplio conjunto de verbos transitivos muestra una alternancia diatética en la que el objeto directo es realizado como un complemento oblicuo introducido por la preposición en. Esta contribución analiza la sintaxis y la semántica del fenómeno con el objetivo de revelar aspectos fundamentales de esta construcción que han pasado desapercibidos en trabajos previos. En el plano sintáctico, se refuta la extendida idea de que los complementos introducidos por en son complementos directos y se señala la posibilidad de que la alternancia tenga lugar con verbos cuyo segundo argumento es un complemento indirecto. En el plano semántico, se concluye que la construcción introducida por en describe un evento dinámico, durativo y atélico e implica una lectura agentiva del mismo. De esta manera, se pretende contribuir a profundizar en el conocimiento de una construcción singular entre las lenguas románicas.
  • Item type: Item ,
    Peregrinos en las “Cantigas de Santa Maria”
    (Universidade de Santiago de Compostela, Servizo de Publicacións e Intercambio Científico, 2013) Fidalgo Francisco, Elvira; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Pérez Barcala, Gerardo; López Martínez-Morás, Santiago; Meléndez Cabo, Marina
    El trabajo subraya la importancia de las Cantigas de Santa María como fuente para reconstruir el día a día del peregrino medieval más allá de lo anecdótico y de lo humorístico. Al igual que sucede con otros relatos de peregrinos medievales las CSM hablan de viajes a pequeños centros religiosos donde se sabe que ha actuado algún santo o, en este caso, la Virgen María. Las cantigas marianas muestran la existencia de distintos tipos de peregrinación según su motivación. Pueden ser punitivas, por imposición de una pena civil o una penitencia religiosa, pero también para pedir o para agradecer el favor divino. Muchas de las piezas se centran en los preparativos espirituales previos al viaje y en los peligros que entraña tanto para el alma como para la integridad física y económica del individuo, introduciéndose en la cuestión de los malos usos de las romerías y las peregrinaciones por parte de terceros.
  • Item type: Item ,
    As emocións na aula mediante a literatura infantil galega e metodoloxías activas
    (2025-06) Maroño Pascalin, Nina; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Ares Vázquez, María del Carmen
    A educación emocional nace da necesidade de dotar ao alumnado de ferramentas, recursos e destrezas para coñecer, identificar, xestionar e expresar os distintos estados emocionais que experimentarán a medida que medran. A función que este ámbito exerce no proceso de ensino-aprendizaxe dos nenos/as, fai que se sitúe como o eixe principal do presente TFG. A importancia da educación das emocións na vida escolar e a necesidade de ofrecer recursos motivadores, próximos e atractivos leváronme a escoller a literatura infantil galega (máis concretamente os contos ilustrados ou libros-álbum) como material base para o traballo dos estados emocionais. Ademais, o propósito de desenvolver tarefas e actividades onde o alumno/a sexa o protagonista e goce do proceso de aprendizaxe favorece o emprego das metodoloxías activas, que enriquecen enormemente este transcurso. O núcleo deste TFG é a creación dunha Proposta Didáctica titulada Emocións e contos: Escape Room literario na que por medio de catro contos ilustrados trato de mergullar o alumnado nunha Proposta na que coñecerán a tristeza, o medo, o enfado e a ledicia co traballo da lingua galega e a gamificación.
  • Item type: Item ,
    O desenvolvemento emocional na infancia a través de contos ilustrados e metodoloxías activas
    (2025-06) Maroño Pascalin, Nina; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Ares Vázquez, María del Carmen
    As emocións son un elemento presente ao longo de todo o proceso evolutivo das crianzas e inflúen enormemente no seu desenvolvemento. Da necesidade de ofrecerlles aos nenos e nenas as ferramentas, estratexias e competencias necesarias para o coñecemento, identificación, expresión e xestión das súas emocións, nace a disciplina da educación emocional, eixe vertebrador do presente TFG. Se o obxectivo primordial é integrar a educación das emocións nos distintos ámbitos da vida escolar da infancia, escoller recursos próximos ao alumnado que sirvan como elemento motivador non debe quedar nun segundo plano. Deste requisito nace a elección dos contos ilustrados ou libros-álbum como material para o traballo dos estados emocionais, non só por ser unha clara fonte de pracer e lecer para as crianzas, senón tamén polo enorme potencial que supoñen nas aulas. Para levar a cabo unha correcta fusión conto-emoción con tarefas e actividades enriquecedoras tómanse como referencia as metodoloxías activas da educación, que axudan a facer do proceso de ensino-aprendizaxe unha experiencia lúdica, atractiva e vistosa sen esquecer o carácter didáctico. O núcleo deste TFG é a creación dunha Proposta Didáctica titulada Emocións a bordo! na que por medio de catro contos ilustrados trato de mergullar o alumnado nunha viaxe na que coñecerán a tristeza, o medo, o enfado e a ledicia dende a expresión corporal, plástica, artística, musical, literaria, oral e escrita.
  • Item type: Item ,
    La metáfora en las designaciones de la lluvia
    (Universidad de Murcia, 1991) Fidalgo Francisco, Elvira; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto de Investigacións Lingüísticas e Literarias (iLTIUS)
    Las múltiples denominaciones de la lluvia en el lenguaje popular ofrecen un ejemplo representativo de cómo algunos conceptos se resignifican al designar realidades diferentes. El presente trabajo aborda la evolución de las acepciones de este fenómeno meteorológico en el espacio de la romania. Se observa como la “traslación” o desplazamiento del significado en las denominaciones alternativas se produce frecuentemente a través de la metáfora, con el objetivo de aportar expresividad o dar cierta carga emocional. En ocasiones, los nuevos significados que se generan quedan tan arraigados en la memoria colectiva que se distancian de su uso original
  • Item type: Item ,
    La expresión del “joi” en la escuela trovadoresca gallegoportuguesa
    (Universidad de Extremadura, 2016-12-15) Fidalgo Francisco, Elvira; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto de Investigacións Lingüísticas e Literarias (iLTIUS)
    Si la poesía trovadoresca occitana viene definida por el joi como manifestación de un amor correspondido o, al menos, esperanzado, la poesía de los trovadores gallegoportugueses viene, al contrario, caracterizada por la expresión del dolor de saber que nunca serán amados y que en el plano léxico se define con el término coita. No obstante, hacia el último cuarto del s. xiii, algunos trovadores rompen con esta característica esencial a la cantiga de amor y en algunas composiciones expresan su alegría obtenida por diversas razones: amor esperanzado, amor correspondido o la simple posibilidad de ver a la amada. En este trabajo se analizarán los escasísimos textos en los que se manifiesta esa voluntad de distanciarse del conglomerado homogéneo de trovadores, con el deseo de ampliar el reducido abanico de temas y motivos que forjaron el modelo en los albores de la escuela, a través de un juego literario en el que estos pocos autores parecen haber continuado la estela del primero que se atrevió a transgredir las directrices asentadas por la tradición. Como es prácticamente imposible ordenar cronológicamente las cantigas que vamos a presentar, optaré por un criterio de mayor a menor reconocimiento de la expresión del contento amoroso, combinado con el cronológico (en la medida de lo posible)
  • Item type: Item ,
    Verdadeiro poeta foi, ou a poesia é demasiado séria
    (Universidade de Santiago de Compostela, 2020) Quiroga Díaz, José Carlos; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Cidrás Escáneo, Francisco Antonio
    El texto analiza la dimensión poética de Ricardo Carvalho Calero y subraya una paradoja: su figura pública como filólogo, ensayista y crítico tendió a eclipsar al poeta, contribuyendo a una recepción más discreta de su obra lírica. El autor contextualiza esta situación en la posguerra y en las tensiones culturales del campo literario gallego, donde pesan tanto las redes de difusión (antologías, notas críticas, homenajes) como los prejuicios estéticos e ideológicos. A través de ejemplos de presencia desigual en repertorios y de la recuperación posterior, Quiroga insiste en la complejidad y ambición de esa poesía: un proyecto culto, intertextual y exigente, que dialoga con tradiciones clásicas y modernas y combina reflexión, experiencia y mirada histórica. El texto reivindica, en suma, una lectura más justa del Carvalho poeta y del “compromiso” que adopta en su escritura.
  • Item type: Item ,
    Scórpio, um romance fundacional
    (Xunta de Galicia, 2020) Quiroga Díaz, José Carlos; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Tarrío, Anxo; Requeixo, Armando
    ‘Estudos arredor de Ricardo Carvalho Calero’ reúne unha vintena de ensaios de diversos autores nos que se analiza a biobibliografía do escritor homenaxeado co Día das Letras Galegas de 2020. Os artigos analizan tanto as circunstancias do autor no tempo que lle tocou vivir (orixes, Preguerra, Guerra Civil, Posguerra, Democracia e últimos anos) como as diversas facetas que o caracterizan como persoeiro (intelectual, académico, lingüista, narrador, poeta, dramaturgo, autor infantoxuvenil, estudoso da literatura galega de tradición oral). O volume péchase con outras achegas sobre aspectos concretos da súa escrita e labor intelectual, que inclúen o estudo de obras narrativas súas, epistolario por el mantido ou a súa dedicación profesoral.
  • Item type: Item ,
    Saramago e a causa galega
    (Edições Tinta-da-china, 2025) Quiroga Díaz, José Carlos; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Nogueira, Carlos; Vieira, José
    A partir do título da peça teatral Que Farei com Este Livro? — e revisitando crónicas, poemas, peças, romances, contos, ensaios, memórias, depoimentos —, ensaiam‑se aqui novas análises da obra plural e inovadora de José Saramago e do seu exemplo enquanto cidadão empenhado nos problemas humanos, sociais, políticos e religiosos. Pensador arguto, agitador de consciências, humanista insubmisso e livre de militâncias ortodoxas ou politicamente correctas, escritor universal, Saramago foi, e é, inspiração para quem pretenda ser construtor do seu presente e do seu futuro. Partindo das palavras e ideias deste homem que nasceu para ser anónimo e acabou por se tornar parte da História, Que Faremos com José Saramago? propõe a todos que as histórias reais e as vontades sejam elevadas a acções consequentes no espaço individual e simultaneamente colectivo que é, em escalas diversas mas igualmente válidas, o de cada um de nós.
  • Item type: Item ,
    Raízes de Pessoa na Galiza
    (Através Editora, 2018) Quiroga Díaz, José Carlos; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega
    Este livro prova o nexo genealógico que por via materna leva Fernando Pessoa a um trisavô galego. Oferece as evidências documentais e reconstrói a prodigiosa peripécia desse antepassado, que como capitão e sargento-mor graduado passou por Faro e Lisboa e chegou a lecionar na Academia Militar de Ilha Terceira, falecendo com 63 anos em Angra do Heroísmo. A família galega de Pessoa no século XVIII e a procura de parentescos atuais constituem capítulos complementares. Na segunda parte Carlos Quiroga aborda as relações literárias do próprio Pessoa com este espaço. O foco está nas resenhas de Orpheu produzidas de modo exclusivo na Galiza, na naturalidade galega de Álvaro de Campos e muito em particular de Alberto Caeiro. Aponta-se a conjetura de um Caeiro galego ser referente real, na sugestão do nome do heterónimo por parte de Guisado, intermediário privilegiado. E estuda-se a hipótese de um dos textos publicados em jornal galego sobre a revista portuguesa ser de provável autoria pessoana.
  • Item type: Item ,
    José Saramago na primeira proximidade afetiva e intelectual à Galiza: do filogaleguismo ao federalismo hispânico
    (Frank & Timme, 2024) Quiroga Díaz, José Carlos; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Herrera Alfaya, Rodrigo; Pereira, Mafalda
  • Item type: Item ,
    A costela galega de Eça de Queirós
    (Fundación Vicente Risco, 2021) Quiroga Díaz, José Carlos; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega
    A costela galega de Eça de Queirós reconstrúe, con método documental e intención divulgativa, a ascendencia galega do grande escritor portugués. Carlos Quiroga segue a liña materna de Eça, revisa partidas parroquiais, rexistros sacramentais, escrituras e documentos militares, e demostra que un bisavó, Anselmo Vicente do Areal, era natural de Santa Mariña de Areas (comarca de Tui) e asentouse en Valença do Minho, onde formou unha ampla descendencia. O estudo contrasta esta documentación coas biografías clásicas e emenda confusións sobre lugares de nacemento e apelidos, explicando como se transmitiron erros nos rexistros posteriores. Ademais de describir os primeiros anos de Eça e o contexto familiar, contextualiza a vida da súa avoa e os anos de crise e invasións napoleónicas na raia, para entender mobilidades, matrimonios e redes locais. O resultado é unha microhistoria de fronteira que ilumina afinidades históricas entre Galiza e Portugal. Inclúe anexos con transcricións e reproducións documentais.
  • Item type: Item ,
    Odres nuevos para vino añejo: la edición digital del Atlas Lingüístico de la Península Ibérica
    (Éditions de Linguistique et de Philologie, 2021-01-01) Sousa Fernández, Xulio; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG)
    L’atlas linguistique de la péninsule ibérique a été l’une des nombreuses victimes de la guerre civile espagnole : contrairement à l’ALF, il n’a jamais été entièrement publié, avec un seul volume paru sous forme imprimée (1962). Dans son article (« Odres nuevos para vino añejo: la edición digital del Atlas Lingüístico de la Península Ibérica »), Xulio Sousa présente le projet d’édition numérique de l’ALPI, qui permet la génération automatique de cartes et l’exportation de données sous d’autres formats.
  • Item type: Item ,
    Galician dialect classifications
    (Universitat de Barcelona, 2023-12-01) Sousa Fernández, Xulio; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG)
    This contribution offers an updated review of the classifications of the dialect varieties of Galician. Regional variation in the linguistic domain of Galician has been the subject of reflection since the 18th century. The scholar and writer Martín Sarmiento (1695-1772) pointed out the need to investigate Galician dialects in order to discover their richness and variation. However, scientific studies on dialect varieties were not undertaken until the mid-twentieth century. In this paper, we present the proposals for classifying dialects based on field data from the whole of the Galician domain. The review of this research helps us to understand the characteristics of the materials analysed, the methods used and the reliability of the results offered. The fundamental organisation of the varieties in vertical belts suggested by Zamora Vicente is confirmed by subsequent works, which are richer in the amount of data dealt with, although diverse in the methodology applied.
  • Item type: Item ,
    La tradición del partimen gallego-portugués y la lírica románica
    (Universidad de Alcalá, 2012) Corral Díaz, Esther; Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega
    El articulo examina como el 'partimen', género dialogado de fuerte tradición occitana e francesa, se integró de forma muy reducida, pero significativa en la lírica galego-portuguesa, en la que solo se conservan dos muestras. Para explicarlo, se analizan sus precedentes y su evolución en las líricas occitana e francesa, así como los contactos entre 'trobadors', 'trouvères' y poetas de la corte alfonsí. El estudio analiza finalmente los dos 'partimens' peninsulares, describiendo sus formas y temas, y mostrando como adapta la tradición gallego-portuguesa un modelo poético foráneo.
  • Item type: Item ,
    Dialectal variation
    (De Gruyter, 2025-01) Sousa Fernández, Xulio; Universidade de Santiago de Compostela. Instituto da Lingua Galega (ILG); Universidade de Santiago de Compostela. Departamento de Filoloxía Galega; Sousa Fernández, Xulio; González Seoane, Ernesto Xosé
    This chapter outlines of the main patterns of spatial variation in contemporary Galician at the phonological, morphosyntactic and lexical levels. The first two sections discuss some aspects linked to the history of the study of Galician dialects and the dialectal documentation work carried out in the last century. The following section presents a list of phonetic, morphosyntactic and lexical variables within the Galician linguistic domain. This is followed by a characterisation of the main dialectal varieties based on the classification propositions made in recent years. The contribution concludes with an exposition on the relationship between dialects and standard language, on the vitality of dialectal varieties at present and the study of linguistic changes in these varieties.