La representación simbólica de la cautiva en el siglo XIX: Una lectura crítica y su importancia en la construcción de la identidad argentina
Loading...
Identifiers
Publication date
Authors
Advisors
Editors
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Abstract
[GLG] Desde o século XIX, a figura da cativa ocupou un lugar central no imaxinario cultural arxentino, operando como símbolo dos conflitos fundacionais entre civilización e barbarie, e como axente de tensión nos discursos sobre nación, xénero e identidade. A súa representación, tanto na literatura como nas artes visuais, oscilou entre a victimización, a idealización romántica e a instrumentalización política, configurándoa como un corpo fronteirizo, erotizado e silenciado, moldeado polo relato patriarcal branco e letrado.
Este traballo xorde da motivación por revisar criticamente esas narrativas hexemónicas, que aínda hoxe seguen facendo eco na construción da historia. A partir desta inquedanza, o obxectivo principal da investigación é analizar como a figura da cativa foi representada na literatura e na pintura arxentina do século XIX, e de que maneira estas representacións contribuíron a lexitimar proxectos de dominación cultural, territorial e de xénero. Así mesmo, proponse reescribir dita figura desde unha perspectiva feminista e decolonial, rescatando voces silenciadas e imaxinando novas formas de narrar a súa experiencia.
A metodoloxía empregada combina un enfoque crítico-discursivo con análise iconográfico e literario, integrando ferramentas procedentes dos estudos de xénero, a teoría poscolonial e os estudos visuais. Analízanse textos de Echeverría, Hernández, Mansilla, así como obras de Blanes, Della Valle, Rugendas, Monvoisin e outros artistas da época. Como soporte teórico, tómanse achegas de autores como Segato, Rotker, Iglesia, entre outros. A investigación culmina nunha proposta expositiva que, a través de instalacións, proxeccións e outros dispositivos participativos, propón unha relectura crítica do mito da cativa, articulando elementos da arte contemporánea con arquivos históricos e ficcións restitutivas. A mostra busca visibilizar as tensións entre representación e poder, dando espazo ás voces que foron excluídas do relato oficial.
O traballo estrutúrase en dúas partes. A primeira desenvolve o marco teórico e histórico do tema, abordando o tratamento da cativa na arte e na literatura do século XIX. A segunda parte describe o deseño curatorial do proxecto expositivo, detallando a súa fundamentación estética, política e simbólica. Deste xeito, articúlase a investigación e a práctica artística, propoñendo unha intervención crítica sobre a memoria cultural desde a intersección entre arte, historia e xénero.
[ENG] Since the nineteenth century, the figure of the captive woman has held a central place in the Argentine cultural imaginary, serving as a symbol of the foundational conflicts between civilization and barbarism and as a point of tension in discourses on nation, gender, and identity. Her representation, both in literature and the visual arts, has oscillated between victimization, romantic idealization, and political instrumentalization, configuring her as a liminal, eroticized, and silenced body, shaped by the patriarchal, white, and literate narrative.
This work arises from the motivation to critically revisit these hegemonic narratives, which still resonate in the construction of history today. From this concern, the main objective of the research is to analyze how the figure of the captive woman has been represented in nineteenth-century Argentine literature and painting, and how these representations have contributed to legitimizing projects of cultural, territorial, and gender domination. Furthermore, it proposes to rewrite this figure from a feminist and decolonial perspective, recovering silenced voices and imagining new ways of narrating her experience.
The methodology combines a critical-discursive approach with iconographic and literary analysis, integrating tools from gender studies, postcolonial theory, and visual studies. Texts by Echeverría, Hernández, and Mansilla are analyzed, as well as works by Blanes, Della Valle, Rugendas, Monvoisin, and other artists of the period. Theoretical support is drawn from authors such as Segato, Rotker, Iglesia, among others.
The research culminates in an exhibition proposal that, through installations, projections, and other participatory devices, seeks to offer a critical rereading of the myth of the captive woman, articulating elements of contemporary art with historical archives and restitutive fictions. The exhibition aims to make visible the tensions between representation and power, giving space to voices excluded from the official narrative.
The work is structured in two parts. The first develops the theoretical and historical framework of the topic, addressing the treatment of the captive woman in nineteenth-century art and literature. The second part describes the curatorial design of the exhibition project, detailing its aesthetic, political, and symbolic foundations. In this way, research and artistic practice are brought together, proposing a critical intervention on cultural memory at the intersection of art, history, and gender.
[SPA] Desde el siglo XIX, la figura de la cautiva ha ocupado un lugar central en el imaginario cultural argentino, operando como símbolo de los conflictos fundacionales entre civilización y barbarie, y como agente de tensión en los discursos sobre nación, género e identidad. Su representación, tanto en la literatura como en las artes visuales, ha oscilado entre la victimización, la idealización romántica y la instrumentalización política, configurándola como un cuerpo fronterizo, erotizado y silenciado, moldeado por el relato patriarcal blanco y letrado.
Este trabajo surge de la motivación por revisar críticamente esas narrativas hegemónicas, que aún hoy siguen haciendo eco en la construcción de la historia. A partir de esta inquietud, el objetivo principal de la investigación es analizar cómo la figura de la cautiva ha sido representada en la literatura y en la pintura argentina del siglo XIX, y de qué manera estas representaciones han contribuido a legitimar proyectos de dominación cultural, territorial y de género. Asimismo, se propone reescribir dicha figura desde una perspectiva feminista y decolonial, rescatando voces silenciadas e imaginando nuevas formas de narrar su experiencia. La metodología empleada combina un enfoque crítico-discursivo con análisis iconográfico y literario, integrando herramientas provenientes de los estudios de género, la teoría poscolonial y los estudios visuales. Se analizan textos de Echeverría, Hernández, Mansilla, así como obras de Blanes, Della Valle, Rugendas, Monvoisin y otros artistas de la época. Como soporte teórico, se toman aportes de autores como Segato, Rotker, Iglesia, entre otros.
La investigación culmina en una propuesta expositiva que a través de instalaciones, proyecciones y otros dispositivos participativos, se propondrá una relectura crítica del mito de la cautiva, articulando elementos del arte contemporáneo con archivos históricos y ficciones restitutivas. La muestra busca visibilizar las tensiones entre representación y poder, dando espacio a las voces que fueron excluidas del relato oficial.
El trabajo se estructura en dos partes. La primera desarrolla el marco teórico e histórico del tema, abordando el tratamiento de la cautiva en el arte y la literatura del siglo XIX. La segunda parte describe el diseño curatorial del proyecto expositivo, detallando su fundamentación estética, política y simbólica. De este modo, se articula la investigación y práctica artística, proponiendo una intervención crítica sobre la memoria cultural desde el cruce entre arte, historia y género.
Description
Traballo Fin de Máster en Servizos Culturais. Curso 2024-2025
Keywords
Cativa| Nación| Civilización e barbarie| Literatura arxentina| Arte do século XIX| Representación feminina| Violencia simbólica| Xénero| Memoria| Arte contemporánea| Proxecto expositivo| Captive woman| Nation| Civilization and barbarism| Argentine literature| Nineteenth-century art| Female representation| Symbolic violence| Gender| Memory| Contemporary art| Exhibition project| Cautiva| Nación| Civilización y barbarie| Literatura argentina| Arte del siglo XIX| Representación femenina| Violencia simbólica| Género| Memoria| Arte contemporáneo| Proyecto expositivo
Bibliographic citation
Relation
Has part
Has version
Is based on
Is part of
Is referenced by
Is version of
Requires
Sponsors
Rights
Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International







